Tagarchief: De Ruigte

Wanneer een boomstam wordt verplaatst, kan een vochtig microklimaat aan het oppervlak zichtbaar worden. Aan de onderzijde van dergelijke vermolmde stammen ontwikkelt zich de Gedrongen Mollisia (Mollisia cinerea), een schimmel die op het hout van diverse loofboomsoorten, waaronder beuk, berk, eik, hazelaar en linde, voorkomt. In uitzonderlijke gevallen wordt deze soort ook aangetroffen op naaldbomen. De Gedrongen Mollisia draagt bij aan de geleidelijke afbraak van hout. Deze schimmel wordt voornamelijk waargenomen in vochtige, natte bossen op voedselrijke en basische bodems, maar kan ook voorkomen op de onderzijde van boomstronken in grasrijke gebieden zoals De Ruigte. Het betreft een beker- tot schotelvormige zakjeszwam die vaak in grote groepen verschijnt, soms bestaande uit honderden exemplaren.

De bloemen van de grauwe wilg (Salix cinerea) zijn geliefd bij zowel hommels als de Metselbij. De grauwe wilg groeit meestal als een struik en kan tot zes meter hoog worden, wat ze bijzonder waardevol maakt voor insecten. Rupsen van onder andere de grote weerschijnvlinder, bruine grijsbandspanner en klaverblaadje leven op deze wilg. Bovendien behoort de wilg tot de vroegbloeiers, waardoor zij een van de eerste leveranciers is met een rijke hoeveelheid aan stuifmeel en nectar. In deze maand, wanneer het mooi weer is, kun je in De Ruigte hommels en bijen zien zoeken naar rijpe bloemen in de toppen van de grauwe wilg, zoals deze gehoornde metselbij.

De afgelopen weken is het niet onopgemerkt gebleven dat er veel activiteit is rond de insectenhotels. Ook bij De Ruigte was de gehoornde metselbij (Osmia cornuta) bijzonder actief. Vrouwelijke gehoornde metselbijen worden vaak gevolgd door meerdere mannetjes, die te herkennen zijn aan de witte haren op hun kop. Het is duidelijk paartijd. Na de paring blijft het mannetje nog geruime tijd op het vrouwtje zitten om de kans te vergroten dat zíj́Sleedoornn genen worden doorgegeven aan het nageslacht en niet die van een concurrent.

Wanneer men de trap naar de top van de berg volgt, treft men diverse sleedoorns (Prunus spinosa) in bloei aan. Deze struik uit de rozenfamilie (Rosaceae) bereikt een hoogte van 2 tot 6 meter en is inheems in de Benelux, waar hij voornamelijk langs bosranden groeit. Het hout van de sleedoorn staat bekend om zijn hardheid. De benaming van de heester bevat een oud woord voor pruim, “slee,” dat verwant is met het Slavische woord voor pruim. De bloemen dienen als vroege nectarbron voor insecten, hetgeen vooral van belang is voor overwinterende vlinders en motten. In De Ruigte kunnen op warme dagen citroenvlinders worden waargenomen.

Wanneer je aan de noordzijde naar beneden loopt, zie je in de kom hoe het groothoefblad (Petasites hybridus) zich boven het oppervlak ontplooit. De bloemen zijn prachtig. Je kunt de bladeren dagelijks zien groeien; ze ontwikkelen zich tot rabarberachtige proporties met geribde stelen van soms wel een meter lang en enorme bladoppervlakken tot een halve meter breed. Over enkele weken is het gebied rond de wilgenhut weer volledig bedekt met groothoefblad.

Aan het einde van maart bevinden we ons weer bij de berg. De cocons van de wespspin (Argiope bruennichi) zijn op dit moment nog gesloten. Zoals eerder vermeld in november zijn de jongen uit het ei gekropen en verblijven zij momenteel in de cocon. De jonge wespspinnen zitten nu al vijf maanden zonder voeding in deze cocon. Desondanks groeien de jonge wespspinnen enigszins: momenteel zijn ze ongeveer 1,8 mm groot, staan ze stevig op hun poten en zijn ook de ogen verder ontwikkeld. Wanneer een opening in de cocon wordt gemaakt, sluiten meerdere jonge spinnen deze veelal gezamenlijk af. In één cocon kunnen zich meer dan honderd jongen bevinden; in de cocons van De Ruigte zijn dat er doorgaans maximaal dertig. Ik kijk uit naar april, wanneer de jonge wespspinnen naar buiten zullen komen.

Terug op de zuidzijde van de “berg” constateerde ik dit jaar tot mijn genoegen dat de ijsvogels (Alcedo atthis) actief waren bij de ijsvogelwal met het bouwen van nesten. Twee koppels waren al vergevorderd in het nestproces, terwijl een derde koppel nog op zoek was naar een geschikte locatie. Vanaf de vogelkijkwal bood zich een uitstekend uitzicht op deze activiteiten. Op deze bijzonder mistige ochtend werd het vrouwtje ijsvogel net afgelost door het mannetje, zodat zij haar vleugels kon strekken en voedsel kon zoeken. De ijsvogel is goed te herkennen aan het opvallende contrast tussen zijn blauwe bovendelen en oranje onderdelen, maar staat ook bekend als een schuwe soort die zich zelden laat zien. Binnen Europa is dit de enige ijsvogelsoort die zo noordelijk voorkomt, waaronder in Nederland en België.

De Nederlandse naam ‘ijsvogel’ is mogelijk een verbastering van het Germaanse ‘eisenvogel’, wat ‘ijzervogel’ betekent. Deze benaming verwijst naar de metaalachtige glans van het blauwe verenkleed. Een andere verklaring is dat de ijsvogel in de winter vaak wordt waargenomen bij open water in het ijs. Zachte winters dragen bij aan hogere aantallen ijsvogels. Tijdens strenge en langdurige vorst heeft de ijsvogel echter moeite met het vinden van voedsel, omdat hij niet verder naar het zuiden migreert en daardoor genoodzaakt is de kou uit te zitten. In strenge winters sterft een aanzienlijk deel van de populatie. Het betreft hier het mannetje van een ijsvogelkoppel, dat zichtbaar geniet van de opkomende zon. 

Ondanks pogingen om wandelaars, spelende kinderen en vooral zwemmende honden langs de oever te weren, worden de nesten helaas regelmatig verstoord door deze activiteiten. Ook is de recorder aan de oever al meerdere keren doelbewust beschadigd en deze keer zelfs met grof geweld vernield, terwijl die essentieel is voor de analyse van vogel- en vleermuisgeluiden waarmee de waarde van De Ruigte wordt ondersteund. Dit tast niet alleen het onderzoek aan, maar ook de inzet van de vrijwilligers die het gebied onderhouden. Het zou fijn zijn als we gezamenlijk een oogje in het zeil houden. Als je iets verdachts ziet of merkt dat er iets beschadigd raakt, spreek iemand aan als dat veilig voelt. Meld het met een foto naar de app Zo Gemeld of een mail naar De Ruigte. Met elkaar kunnen we voorkomen dat een paar mensen afbreuk doen aan wat velen hier koesteren.

Het is belangrijk te benadrukken dat de ijsvogel slechts één van de vele vogelsoorten is die in de stad leven en De Ruigte gebruiken als plek om te foerageren, rusten of broeden. Dit gebied is essentieel voor de biodiversiteit in de stad. De gemeente Leiden investeert niet langer in informatieborden bij parken, dus neemt de Groengroep het initiatief over. Met toestemming van de gemeente wordt er een nieuw informatiebord geplaatst. Hopelijk zorgt dit voor meer duidelijkheid over het gebruik van De Ruigte voor bezoekers, zowel met als zonder huisdieren.

Een van de informatiedocumenten gaat over de verbinding tussen De Ruigte en het buitengebied. Het spoor naar Cronesteyn is aan beide zijden afgezet met groene spoordijken. Ondanks de bruggen en het station Lammenschans is er een groene strook van minstens 15 tot 20 meter breed, waardoor dit een sterke ecologische verbinding biedt naar het centrum van Leiden, zelfs lopend voor landdieren. 

Ik kijk uit naar het verdere verloop van het voorjaar in De Ruigte en ben benieuwd wat voor een verassingen waar te nemen zijn.

Februari brengt nog altijd winterse kou, dus ik begin graag met een typische winterpaddenstoel: de donsvoetbundelzwam (Meottomyces dissimulans). Deze soort verschijnt van november tot en met februari op dode bladeren, stukken hout en kleine takjes van loofbomen. Hij wordt het meest gevonden onder populieren, maar er zijn ook meldingen van groei onder es, esdoorn, linde, wilg en els, vooral in De Ruigte bij de takkenwal waar genoeg oude bladeren en takken liggen. De hoed van jonge exemplaren is donkerbruin en kan later verkleuren naar lichtbruin of grijs.

De purperkorstzwam (Chondrostereum purpureum) is een schimmel die visueel overeenkomsten vertoont met het elfenbankje, maar zich onderscheidt door een paarse kleur en witte rand. De randen zijn golvend en bezet met een witte, donzige beharing. De onderzijde van de zwam is glad en varieert van donkerbruin tot bruin-violet. Deze soort komt voor als saprofyt op dood hout van diverse loofbomen en als parasiet op levende bomen en struiken uit de rozenfamilie. De purperkorstzwam veroorzaakt loodglansziekte bij vruchtbomen, waaronder de pruim en kers, waarbij de aangetaste boom uiteindelijk het leven laat. Om deze reden wordt deze schimmel ingezet bij de bestrijding van invasieve soorten, specifiek ter controle van de Amerikaanse vogelkers.

In tegenstelling tot het najaar zijn er nu groepjes vogels van één soort te zien, aangezien het broedseizoen nadert. Vooral in de Ruigte valt dit goed op bij bijvoorbeeld de pimpelmees (Cyanistes caeruleus). Zowel de pimpelmees als de koolmees zijn typische bosvogels, wat duidelijk zichtbaar is aan hun geelgroene verenkleed. Wanneer deze vogels op zoek zijn naar voedsel op een met gele korstmos en groene mossen begroeide eikentak, biedt het verenkleed van de pimpelmees uitstekende camouflage. De meeste vogels nemen kleuren waar zoals mensen dat doen, maar met een extra gevoeligheid voor het ultraviolet (UV) spectrum. In het UV-spectrum verschijnen de gele, groene en blauwe tinten van de pimpelmees veel intenser. Vrouwtjes geven vaak de voorkeur aan mannetjes met een grotere en intensere blauwe kruin in het UV-spectrum, wat mogelijk duidt op een hogere fitness van het mannetje. Opmerkelijk is dat roofvogels, die op deze kleine vogels jagen, geen UV-zicht hebben.

Steden, met hun bomen langs straten en in parken, vormen een redelijk alternatief voor het krimpende natuurlijke leefgebied. De aanpassingscapaciteit van de pimpelmees is aanzienlijk; deze soort kan dan ook tot de stadsvogels worden gerekend. Dankzij holle bomen en de aanwezigheid van broedvogels als de grote bonte specht is er voldoende nestgelegenheid beschikbaar. Naast de natuurlijke nestmogelijkheden zijn er ook veel nestkasten geplaatst. In combinatie met een ruim voedselaanbod aan insecten, floreert de pimpelmees in stedelijke omgevingen. Deze vogel zoekt onder meer naar larven van kleine vliegen en sluipwespen die in/op korstmossen leven. 

De paarse eikenschorszwam (Peniophora quercina) komt vooral veel voor op dode, nog aan de boom zittende eikentakken, in bossen en parken. Meerdere exemplaren groeien aaneen tot een korstige laag. Bij opdrogen of verouderen wordt de kleur rossig of lila-grijs. In verse toestand is de paarse eikenschorszwam donkerpaars met rode tonen. In dit stadium op de foto worden er sporen ontwikkeld en verspreid. Ik had een paar kleine stukjes eikentak die op de grond lagen, meegenomen, nieuwsgierig naar wat de pimpelmezen nu precies vinden aan larven om te eten. Ik vond tussen de korstmossen niets. Maar op paarse eikenschorszwam vond ik wel deze mijten. De mijten zijn heel klein +/- 0,025 mm. Ze grazen in groepjes de paarse eikenschorszwam af maar dat lijkt weinig schade aan de paarse eikenschorszwam te geven. Het lukt mij niet om de mijten te determineren. Er zijn zo’n +/- 45.000 mijten beschreven en waarschijnlijk nog veel onbeschreven. Wel duidelijk is dat deze mijt voorkeur heeft voor de paarse eikenschorszwam. Als iemand de mijt wel herkent, hoor ik het graag.

De houtduif (Columba palumbus) is de grootste en ook de meest voorkomende duif van Nederland. Je ziet de houtduif vaak in steden, o.a. in tuinen en parken. In de Ruigte broedt een koppel houtduiven elk jaar bij de Oude Sloot. Meerdere bomen in De Ruigte zijn begroeid met klimop. Zolang de klimop zich beperkt tot de stam van de boom, heeft de boom er weinig last van. Ik heb al eerder verteld hoe belangrijk de klimop is voor insecten vanwege zijn late bloei. Als nestlocatie is de klimop gewild bij vele vogels, maar vooral bij de houtduiven. Rijpe bessen van de klimop zijn gewild onder merels en deze houtduiven. De houtduiven in De Ruigte waren vroeg begonnen met het nestbouwen. De eerste eieren eind januari. Er is wat verstoring geweest door zaagwerkzaamheden. Helaas vond ik een leeg ei 1 febr. op de grond. Jammer, maar ze zijn alweer bezig met een nieuw nest bouwen. 

Aalscholvers (Phalacrocorax carbo) zijn een van de oudste vogelsoorten op aarde, met eigenschappen die herinneren aan hun afkomst van dinosaurussen. Ze hebben een lange, haakvormige snavel en zwemvliezen tussen de voortenen. Aalscholvers hebben geen talgklier zoals de meeste andere watervogels, waardoor ze hun veren niet kunnen invetten. De baarden aan hun veren staan betrekkelijk ver uit elkaar, zodat binnendringend water vrij spel krijgt en alle lucht verdwijnt. Dat lijkt een behoorlijk nadeel – veel watervogels hebben juist voordeel van een goed isolerend verenpak. Aalscholvers duiken echter vaak diep en jagen langdurig achter vis aan. Doorweekt gaat dat gemakkelijker, er is dan minder opwaartse druk. Na een duik moeten ze hun veren drogen om weer te kunnen vliegen. De vleugels hebben een spanwijdte van wel 130 tot 160 cm. Op de foto staat een nog jonge aalscholver, te zien aan de borst die nog niet zwart is. Hij zit heerlijk zijn veren te poetsen op de oever.  

Erg leuk om te zien dat de kuifeend (Aythya fuligula) als koppel terug is, het tweede jaar achtereen. In grote delen van Europa is de kuifeend een standvogel. Maar meer noordelijk trekt de kuifeend naar het zuiden in de winter. Vandaar dat er in de winter in Nederland meer kuifeenden zijn dan in de zomer. Ze eten waterinsecten, slakken en planten, maar het liefst eten ze driehoekmosselen. Met hun korte sterke snavel zijn ze goed in staat om deze mosselen los te maken. Het zijn hele goede duikers. De achterpoten staan verder naar achteren dan bij andere eenden. Als ze lopen doen ze dat wat rechterop zoals de aalscholver of, wat extremer, de Indische loopeend die in De Ruigte zwemt. Vorig jaar had ik de indruk dat ze gebroed hadden, maar zonder resultaat. Misschien dit jaar.

De omgewaaide popelier in de Oude Sloot is voldoende met water doordrenkt om de groei van de gewone oesterzwam (Pleurotus ostreatus) tot stand te brengen, weer een prachtig gezicht.  Een zeer geliefde paddenstoel in de keuken die ook veel wordt gekweekt voor dit doel. Met kweeksetjes die verkocht worden is dit ook goed zelf te doen. Naast zijn smaak is de oesterzwam ook nog gezond: ze bevatten een lage concentratie aan lovastatine, een cholesterolverlagende stof.

Je begint net te merken dat de dagen langer worden en dan laat januari zien dat het winter is. Met vorst en zelfs met een paar dagen sneeuw. Voor het grootste deel is de natuur in rust. Een mooi moment voor kinderen om van de Berg af te sleeën, sneeuwpoppen en sneeuwhutten te bouwen.

Bij de Oude Sloot groeide een paar vierkante meter ijsnaalden. Altijd een fraai gezicht. 

Na de Oud- en Nieuwjaarsviering begon op 5 januari het baggeren en de snoei-activiteiten. In deze weersomstandigheden zijn gebieden als De Ruigte belangrijk voor dieren om in alle rust te kunnen schuilen. Zo veel mogelijk energie besparen, en alleen als het nodig is op zoek naar voedsel.  Mijn angst was dan ook dat we een aantal soorten die op de eilanden zitten, zouden verjagen door het baggeren en snoeien.  Dan denk ik vooral aan de schichtige soorten als de roerdomp, waterral en het woudaapje. Echter, als ik mijn geluidsbestanden bekijk van deze periode blijkt dat de week van oud en nieuw veel luidruchtiger was door het vuurwerk waardoor er toen slechts 47 soorten geregistreerd zijn. Ook de overvliegende soorten mijden Leiden rond 31 december. Er waren ook nauwelijks vogels die van zich laten horen. Zeker de roerdomp, waterral en het woudaapje hielden zich stil.

In de week na oud en nieuw begonnen langzaam de roerdomp, waterral en het woudaapje weer van zich te laten horen. In de week na 5 jan was het aantal geregistreerde soorten weer terug op het gemiddelde van 73 vogelsoorten, wat voor de winter normaal is. Vooral de uilen waren zeer actief in de nacht. Waarschijnlijk waren de knaagdieren op de kale stukken makkelijk zichtbaar. Ook meerdere roofvogels zoals sperwer en torenvalk waren aanwezig. Mijn angst was ongegrond. In tegendeel, het baggeren en rooien van de bomen bleek veel mindere verstorend dan de oud en nieuwviering. Het baggeren was ook klaar binnen de afgesproken twee weken. Meer gelaagdheid aan de oevers en ondiepe water wateren tussen de eilanden, moet meer diversiteit geven aan planten en ook dieren. Ik geef toe, de kaalslag is even schrikken, maar ik garandeer dat het zo weer aangegroeid is. Nu het baggeren en rooien van bomen klaar is, blijven oevervogels nu al langer. Dat is het doel ook. Het riet langs de eilanden zal door de gemeente met het jaarlijkse maaien meegenomen worden. De Groengroep gaat zich inzetten voor het terugdringen van opkomende boompjes en bramen zodat de gelaagdheid van de oevers blijft.

Weinig wind, laagstaande voorjaarszon met uitzicht op De Ruigte. Onwerkelijk gevoel dat ik midden in de stad dobber. Ik ervaar rust maar mijn aanwezigheid verstoort wel de rust van de eilanden. De oevervogels laten zich niet zien. Ik zal zeker in de toekomst een wildcamera gaan plaatsen om beelden van de verschillende soorten te delen.

Dobberend in mijn kajak, zag ik in de top van een populier meer dan 36 eksters. Enorm spektakel en kabaal. Deze happening gebeurt elk voorjaar, in dezelfde week als vorig jaar en ook weer op zondag. Toeval? Bijzonder om mee te maken. Ook Darwin was hier getuige van en beschreef deze gebeurtenis als “marriage meeting”.  Alle eksters van de omgeving laten hun jongen of singles kennismaken met soortgenoten om koppels te vormen. Deze happening duurde niet heel lang. Meestal blijven eksters hun leven lang bij elkaar als ze een koppel hebben gevormd. Ze maken in het voorjaar meerdere nesten en uiteindelijk kiezen ze er één. Oude of niet gebruikte nesten worden benut door bosuilen of andere vogels.

Het baggeren joeg vogels niet uit De Ruigte maar sommigen verplaatsten zich wel naar het park. Ik heb een paar dagen geprobeerd een watersnip op de foto te krijgen die langs de kanten zijn eten bij elkaar scharrelde. Maar hij voelde zich veiliger in de braamstruiken die mij op afstand hielden. De reiger (Ardeidae) had er duidenlijk minder problemen mee om op de foto gaan en deed zijn voordeel aan de verstoorde vissen.

Bij de ingang van de vogelkijkwand is de bagger aan land gebracht. Hiervoor moest helaas een tak van de eik verwijderd worden.  Op deze oude takken groeien vaak verschilllende soorten korstmossen, zoals op de foto te zien is. De naam ‘korstmos’ is verwarrend, want in tegenstelling tot mossen zijn korstmossen geen planten. Het zijn namelijk schimmels, gisten, algen of blauwalgen, of beiden samen, die deze verschijning vormen. De algen maken door fotosynthese suiker aan, die ze delen met de schimmel en gisten voor energie. In ruil daarvoor geeft de schimmel de algen water en voedingsstoffen. De schimmels beschermen de algen. Ook de gisten vormen een bescherming tegen vijanden en concurrentie. Gewone haarmos aan de rand is wel een plant, samen met de gele trilzwam zijn het ook liefhebbers van dit soort biotopen. De tak ligt op de top van de Berg. Gebruik je smartphone als vergrootglas en beleef deze wereld.

Wit schotelkorst (Lecanora chlarotera) en groot dooiermos (Xanthoria parietina). Plaats in deze foto een nemo visje en het is net een zeeaquarium waar je naar kijkt. Dat is dus niet raar als je beseft dat het algen zijn. 

Korstmossen zijn in het algemeen gevoelig voor klimaatverandering en luchtvervuiling. Daarom worden ze gebruikt als indicatoren voor luchtvervuiling. Het wel of niet aanwezig zijn van bepaalde soorten zegt iets over luchtkwaliteit. In de Ruigte zijn meer de stikstof/ammoniak  minnende soorten. Hoe geler het groot dooiermos, hoe zuurder het is en hoe meer stikstof/ammoniak in de lucht. De gele kleurstof parietinezuur werd vroeger wel gebruikt als verfstof. Deze gele kleurstof wordt bloedrood wanneer deze in aanraking komt met een sterke base.

De hazelaar (Corylus avellana) is een ‘naaktbloeier’: de plant bloeit als deze nog geen bladeren heeft. Aan de hazelaar zitten de mannelijke en vrouwelijke bloemen apart. De vrouwelijke bloemen zitten met drie tot vier stuks in een klein knopje bij elkaar. Een heel klein bloempje dat alleen de rode stijlen met de stempels laat zien. Ze beginnen nu te bloeien.

De hazelaar (Corylus avellana)  is voor de bestuiving afhankelijk van de wind, want de nectar- en stuifmeelminnende insecten zijn nog in rust. De mannelijke bloemen zitten zoals we noemen in de katjes en zijn al in de zomer aanwezig in de oksels van de bladeren. Ze gaan pas bloeien in januari. Vorig jaar november, na een korte vorstperiode, waren de eersten al gaan bloeien. Jammer, want dat zullen geen hazelnoten worden. Gelukkig zijn er nog genoeg over.

De winterrust, baggeren en door een drukke maand is de toer ietsje korter. Voor een bezoek aan De Ruigte kun je nu het beste schoenen aantrekken die wat modder kunnen hebben. Het vervoer van de bagger heeft wat schade achtergelaten. Blijf op de paden, dan herstelt het groen het snelst. 

De lijst van vogels en vleermuizen die De Ruigte bezoeken van het laatste halfjaar 2025 is toegevoegd. Er zitten een paar bijzondere vogels tussen. Dit zijn vogels die overvliegen, bijvoorbeeld een zwarte specht. Die komen niet in Leiden voor maar wel in de buurt. Meestal controleer ik of er meer waarnemingen op die dag in de buurt of buiten Leiden zijn gedaan. In de winter maken vogels ook minder geluid. Er kunnen soorten aanwezig zijn die niet in de registratie zitten. De lijst wordt gemaakt door elke dag elk uur een halfuur geluiden op te nemen op 192 KHz. Deze data worden geanalyseerd met BirdNet. De vleermuizen worden handmatig gedaan. Ook nu weer zijn de data van drie weken niet geheel compleet omdat er geknoeid is met de opnamerecorder.