Na een lange hitte en droogte, heeft het half september tot de eerste week van oktober flink geregend. Sommige kruiden begonnen, na in zomerslaap te zijn gegaan, te groeien en bloeien. Alsof het lente is. Ik heb een jaar oude wilde penen zien bloeien. Dat had volgend jaar moeten zijn. Deze zwarte toorts (Verbascum nigrum) is nu nog op verschillende plekken in bloei te zien.

Ook het vlasbekje (Linaria vulgaris) was over heel Leiden wel te zien. Het is bijzonder om in november verschillende soorten kruiden te zien bloeien.

De tamme kastanje (Castanea sativa) is een loofboom uit de napjesdragersfamilie (Fagaceae), afkomstig uit het Middellandse Zeegebied. De Romeinen zouden de boom naar Noord-Europa hebben gebracht, maar nieuw onderzoek wijst erop dat hij daar al rond 200 voor Christus, in de late ijzertijd, groeide. Mogelijk verspreidden de Kelten de boom door de eetbare vruchten mee te nemen. De vruchten (“kastanjes”) kunnen, nadat de stekelige bolster is verwijderd, worden gekookt, geschild en gegeten. In de Ruigte hebben we twee tamme kastanjes. Deze kastanjes zijn van de boom aan de noordkant bij de walnotenboom.

Het is opvallend dat er nu veel soorten paddenstoelen tevoorschijn komen. Hoewel een vochtige omgeving noodzakelijk is voor de meeste soorten, komt dat niet alleen door de regen, maar ook door koelere, vochtigere lucht. De herfst gaat heel kort worden, door de lange zomer. Er was donderdag al nachtvorst aanwezig, en daar houden paddenstoelen ook weer niet van. Veel witte kluifzwammen (Helvella crispa) zijn sinds twee weken te zien. Niet één van de witte kluifzwammen heeft dezelfde vorm.

Gekraagde aardster (Geastrum triplex) is een middelgrote tot grote aardster, meestal met een duidelijke opstaande vlezige kraag om het bolletje. Ongeopende vruchtlichamen steken ongeveer voor de helft boven de grond uit en zijn meestal ui- of peervormig (met de punt omhoog). De aardster begint uivormig ondergronds, maar bij rijping en voldoende vochtigheid splijt de buitenwand in diverse slippen waardoor de binnenkant iets omhoog wordt getild. Halverwege de oude sloot staat een halve heksenkring van aardsterren.

Als het regent vallen er druppels op de bol waardoor deze iets ingedrukt wordt. Als gevolg van de druk puft er een wolkje sporen uit, zoals op deze foto goed is te zien.

De naam gewone fopzwam (Laccaria laccata) geeft al aan dat deze soort moeilijk te herkennen is. Dat geldt zeker voor wat de kleur van de hoed betreft. De gewone fopzwam is eetbaar en heeft een milde smaak. Deze paddenstoel wordt traditioneel gegeten door de Zapoteken in Oaxaca, Mexico. Omdat deze makkelijk verward kan worden met andere soort, zou ik hem laten staan.

Dikrandtonderzwam (Ganoderma australe) zie je vaak zoals op de foto, bestoven met de roestbruine sporen. De sporen zetten zich op de bovenkant van de zwam af door elektrostatische aantrekkingskracht. De meerjarige paddenstoel blijft in leven zolang de gastheer leeft. De dikrandtonderzwam is een beruchte paddenstoel door het verspreiden van witrot in het hout, waardoor kwetsbaarheid ontstaat voor windschade.

Paarse korstzwam (Chondrostereum purpureum) is het hele jaar aanwezig maar alleen te zien bij een hoge relatieve luchtvochtigheid met veel regen, mist of dauw en een temperatuur van 10 °C. De purperkorstzwam wordt gevonden op dood hout van allerlei loofbomen en als parasiet op levende bomen. Hij veroorzaakt bij bomen loodglansziekte, zo genoemd omdat de bladeren van de geïnfecteerde boom een loodachtige kleur krijgen.

De kaneelkleurige melkzwam (Lactarius quietus) leeft in symbiose met verschillende soorten eiken. Symbiose is het samenleven van twee of meer organismen van verschillende soorten, waarbij de samenleving voor ten minste een van de organismen gunstig of zelfs noodzakelijk is. De schimmels zijn aangepast voor het vinden van water en mineralen, maar voor koolhydraten afhankelijk van groene planten, in dit geval de eikenbomen. De melkzwam dankt zijn naam aan de melk die bij kneuzing vrijkomt.

Schimmeldraden (Mycorrhiza) zie je meestal niet, maar bij hoge vochtigheid komen ze meer naar de oppervlakte. Dan zijn ze voor ons nog niet zichtbaar tenzij je s ’nacht met UV-licht op de grond schijnt: dan lichten verschillende soorten in verschillende kleuren op. Er ontstaat een hele andere wereld. Ik hoop dat de herfst iets langer aanhoudt, dan kan ik daar meer van laten zien. Het zijn deze schimmeldraden die met de bomen verbonden zijn en waar de paddenstoelen uit ontstaan.

Deze dansmug (Chironomidae) zat er zo mooi bij om het verschil te laten zien tussen een dansmug en een steekmug.  Bij de dansmug steken de voorpoten meer naar voren en bij de steekmug staan de achterpoten meer naar achteren.

Na de storm had de walnotenboom wat takken verloren waar dit prachtige groot dooiermos (Xanthoria parietina) op groeit.

Er zijn een aantal essen verwijderd in De Ruigte omdat deze ziek zijn. De essenziekte kan tot spontaan verlies van takken of volledig omvallen leiden zonder dat er een storm is. Ook een linde is verwijderd en een dode kersenboom. Het is nog niet helemaal klaar. Door het zware materieel zijn de paden een beetje omgeploegd. Er wordt over nagedacht om een paar bomen te planten zodat de open stukken wat sneller opgevuld worden.

Door de noodzakelijke isolatie van woningen verdwijnen de dagverblijven van vleermuizen in hoog tempo. Ook de isolatie van de studentenflat aan de Rijn en Schiekade maakt vleermuizen dakloos. Dat is extra betreurenswaardig, omdat ze in de waterrijke Vreewijk helpen het aantal muggen te beperken: een vleermuis eet dagelijks minimaal 3.000 muggen om te overleven. Daarnaast wil ik een bosuilenkast ophangen. Bosuilen bezoeken De Ruigte elke nacht en eten dieren die mensen vaak als ongewenst beschouwen, zoals muizen en ratten. Met een nestkast is de kans groot dat een koppel zich in De Ruigte vestigt. Om dit allemaal mogelijk te maken, heb ik een kalender samengesteld met foto’s uit de Visuele Toer door De Ruigte 2025. Van elke verkochte kalender gaat € 5,00 naar vleermuiskasten en/of een bosuilenkast. Nieuwsgierig? Klik hier om de kalender te kopen.

Van velen krijg ik de vraag of het de bedoeling was dat de Kruidenheuvel gemaaid is. Nee, helaas. De aannemer heeft met verouderde gegevens gewerkt. Hierdoor is er met te zwaar materiaal gemaaid. Daarmee is een groot deel van de insecten verdwenen en krijgt het gras nu een voorsprong op de kruiden. Het is gebeurd. Het is uitgesproken, zand erover. 

Er is nog een klein stukje overgebleven. En daar kwam ik dit bewegelijk mannetje kleine vuurvlinder (Lycaena phlaeas) tegen (is niet de mooiste foto). Waarschijnlijk de derde generatie van dit jaar. Ze houden met name van schrale gebieden. Je ziet wel dat dit familie is van de blauwtjes.

Een positieve actie was de nachtexpeditie op 26 sept. Het is heel erg leuk om weer te doen en zeker volgend jaar voor herhaling vatbaar. Vooral omdat voor de jongere bezoekers tussen 19:00 en 22:00 geschiktere tijden zijn. 

Er waren geen grote hoeveelheden vleermuizen zoals in juni. Maar de vleermuizen lieten zich wel horen en ook zien, ook al is het moeilijk voor de ogen te onderscheiden als ze langs vliegen. Op het spectrogram, nr. 1, is de rosse vleermuis te zien. De rosse vleermuis heeft zich vorig jaar rond dezelfde tijd laten horen. Nr. 2 is de gewone dwergvleermuis en 10 kHz daarboven nr. 3 is de kleine dwergvleermuis.

Helaas was het voor de motten te koud. Zelfs de hoeveelheid muggensoorten was zeer laag. Dat verklaart wel waarom maar een klein aantal vleermuizen het de moeite waard vond om te gaan jagen die avond. Toch leuk om te kijken wat er wel op afkomt. 

Een van de bezoekers, entomoloog (insectendeskundige) Thijs Bierman, haalde vanwege het uitblijvende mottenfeest snel thuis zijn collectie opgezette motten, vlinders en andere insecten op. Daarmee gaf hij de avond alsnog een spectaculair slot. 

Namens de Groengroep De Ruigte: bedankt!

Toch zagen we nog even twee huismoeders (Noctua pronuba). Deze uitgesproken cultuurvolger komt vrijwel overal voor waar lage vegetatie groeit: van tuinen, parken en bermen tot graslanden, heiden en bosranden. De soort vliegt jaarlijks in één generatie, van juli tot oktober en bij een zacht najaar soms nog langer. Het is dus niet vreemd dat we deze soort aantrekken.

Deze steenrode heidelibel (Sympetrum vulgatum) is de gewone oeverlibel (Orthetrum cancellatum), uit de vorige aflevering, te slim af geweest. Heerlijk zonnend op de meidoornbes op de berg. 

De pyjamaschildwants (Graphosoma italicum) op Daucus carota (Peen). In de toer van juni schreef ik dat ze nauwelijks aanwezig. Nu zie je de pyiamaschildwantsen op verschillende zaadbollen van de wilde peen zitten. Deze soort overwintert als adulte vorm tot het voorjaar. Goede hoop op een grote populatie volgend jaar.

De bruine winterjuffer (Sympecma fusca) is een kleine Europese pantserjuffer, die vrij algemeen. De winterjuffers (er is ook een noordse winterjuffer) zijn de enige libellen die als volwassen dier de winter doorkomen, en daardoor ook vroeg in het voorjaar rondvliegen. Veel te zien op de kruidenheuvel. 

Op de vorige foto zie je rechts een larve met daaronder een “vliegje”, de volwassen wants. Ingezoomd op de zaden van de marjolein zie je jongen en volwassen tijmnysius (Nysius thymi), lid van de wantsenfamilie Lygaeidae – bodemwantsen. Ze leven vooral van rijpende zaden aan de plant of zaden op de bodem.  Tijmnysius heeft twee generaties per jaar en de eieren overwinteren. Incidenteel worden ’s winters adulten waargenomen. Ze zijn vaak gespecialiseerd in bepaalde soorten planten, zoals tijmnysius op de marjolein. 

Het kan zijn dat de naam niet correct is omdat soorten van het genus Nysius heel erg op elkaar lijken.

Op de berg breiden de sleedoorns zich uit. Geen wonder dat ook de bessenwants (Dolycoris baccarum), die van sleedoorns en dus leden van de rozenfamilie houdt, meer aanwezig is. Deze bessenwants is net verveld. De vleugels moeten nog opgepompt worden. Eenmaal op kleur is de bessenwants rood tot paarsachtig. De wants zuigt plantensappen, liefst uit bloemen en vruchten waardoor misvormingen kunnen ontstaan. Uit de plantensappen haalt de wants een walgelijk ruikend goedje dat wordt afgescheiden bij verstoring. Je ziet mooi onder het zwarte oog een enkel basis ocellus, bijoog of punt-oog. 

Slanke driehoekszweefvlieg (Melanostoma scalare) doet zich tegoed aan stuifmeel van de bloem van de rucola. Vorig jaar heeft iemand grote zandkool of rucolazaad (Diplotaxis tenuifolia) bij de eikenboom op de kruidenheuvel gestrooid. Ondertussen groeit rucola overal in De Ruigte waar het zich thuis voelt. Of het echt wilde rucola geweest is, weet ik niet maar het is ondertussen verwilderd. En daar profiteert deze driehoekszweefvlieg van.

Verspreid door De Ruigte is de geschubde inktzwam (Coprinus comatus) te vinden. Na het moment dat de verkleuring onder aan de hoed opstijgt, staan ze niet lang meer. Ik kon het niet laten om dit bijzonder mooie exemplaar te laten zien. Hoewel je het niet zou zeggen, smaakt de jonge geschubde inktzwam uitstekend. Ze moeten dan wel direct na het plukken verwerkt worden. De zwam is niet meer eetbaar wanneer verkleuring of vervloeiing optreedt. 

De kleine kale inktzwam (Coprinopsis acuminata) is een paddenstoel die meestal in groepen op ondergronds loofhout of wortels van loofhout groeit. De kleine kale inktzwam komt niet veel voor in Nederland. In De Ruigte komt hij elk jaar tevoorschijn in de oude sloot aan de zuidkant. De zwam kan van het voorjaar tot in de late herfst worden aangetroffen en heeft een hoed die ongeveer 3 tot 7 centimeter groot is. Deze is giftig. 

Deze fraai gekleurde paddenstoel is de groene knolamaniet (Amanita phalloides), een algemene soort in loofbossen, vooral bij eiken. Laat hem staan: hij is extreem giftig. Niet eten. In het Engels staat deze paddenstoel bekend als death angel. Naast de aanlijnplicht is dit nog een goede reden om honden aan de lijn te houden.

De gekielde loofslak (Hygromia cinctella) is een op het land levende longslak uit de familie Hygromiidae. Het slakkenhuisje is 6 tot 7 mm hoog en 10 tot 12 mm breed als deze volgroeid is. De slak komt oorspronkelijk uit het gebied van het zuidwesten van Frankrijk maar is al jaren ingeburgerd in noordelijke landen. 

De kaardenbol (Dipsacus fullonum) is een veelzijdige plant met een rijke geschiedenis in zowel textiel als kruidengeneeskunde, ecologische waarde en symbolische betekenis. Hij is ook mooi. De bladeren zijn met het drogen naar binnen gekruld. Vooral de zaden zijn geliefd door vogels.